EUSTACHY KOSSAKOWSKI

1925, Warszawa – 2001, Paryż

Eustachy Kossakowski należy do najważniejszych polskich fotografów drugiej połowy XX wieku. Jego twórczość zajmuje szczególne miejsce pomiędzy fotografią dokumentalną, reportażem, dokumentacją sztuki a fotografią konceptualną. Jest zarazem jednym z najważniejszych fotograficznych świadków polskiej neoawangardy lat 60. i autorem autonomicznych cykli, które wpisały się w historię europejskiej fotografii konceptualnej.

Biografia Kossakowskiego łączy dwa zasadnicze środowiska powojennej awangardy: Warszawę lat 60. oraz Paryż po 1970 roku. Jego fotografie znajdują się w kolekcjach publicznych we Francji i Polsce, m.in. w Musée national d'art moderne – Centre Pompidou, Musée Carnavalet – Histoire de Paris oraz Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki. Obszerne archiwum fotografa, liczące około 150 000 negatywów i 20 000 diapozytywów, znajduje się w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie.

BIOGRAFIA I TWÓRCZOŚĆ

Warszawa. Architektura i początki fotografii

Eustachy Kossakowski urodził się 27 września 1925 roku w Warszawie. Studiował na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, gdzie w 1956 roku uzyskał dyplom. Wykształcenie architektoniczne pozostawiło trwały ślad w jego sposobie widzenia: zainteresowaniu przestrzenią, konstrukcją obrazu, geometrią, rytmem, skalą i relacją pomiędzy obiektem a jego otoczeniem.

Od 1957 roku zajmował się fotografią zawodowo. Początkowo działał przede wszystkim jako fotoreporter i fotograf prasowy. Publikował m.in. w czasopismach „Stolica”, „Polska”, „Zwierciadło” i „Ty i Ja”. Fotografował Warszawę, architekturę, przemysł, życie codzienne, ludzi i przemiany społeczne powojennej Polski.

Już w tych fotografiach dokument nie był dla niego wyłącznie neutralnym zapisem rzeczywistości. Coraz większą rolę odgrywała organizacja obrazu: rytmy architektoniczne, podziały płaszczyzny, relacje pomiędzy postacią i przestrzenią, fragmentaryzacja oraz świadome wykorzystanie granicy kadru.

Ważnym osiągnięciem tego okresu stał się wykonany w 1967 roku cykl „Człowiek opowiadający śmierć swojego brata”, zrealizowany na zamówienie miesięcznika „Polska”. Seria opiera się na kolejnych fotografiach twarzy człowieka opowiadającego dramatyczną historię. Minimalne różnice gestu i mimiki zostają ujawnione dzięki powtórzeniu niemal tego samego kadru. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie wskazuje ten cykl jako jedno z kluczowych osiągnięć polskiego fotoreportażu i ważną zapowiedź późniejszej metody Kossakowskiego.

Pojawia się tu bowiem problem, który będzie powracał w jego dojrzałej twórczości: stałość konstrukcji obrazu pozwala dostrzec zmienność tego, co znajduje się wewnątrz niej.

KOSSAKOWSKI I POLSKA NEOAWANGARDA

W latach 60. Kossakowski znalazł się w centrum jednego z najważniejszych środowisk polskiej sztuki powojennej.

Był związany z Galerią Krzywe Koło, a następnie ze środowiskiem powstałej w 1966 roku Galerii Foksal. Fotografował wystawy, działania artystyczne, pracownie i artystów. Dokumentował twórczość i aktywność m.in. Tadeusza Kantora, Edwarda Krasińskiego, Henryka Stażewskiego i Zbigniewa Gostomskiego, a także spektakle Cricot 2 oraz działalność teatralną Jerzego Grotowskiego.

Kossakowski nie był jednak fotografem stojącym na zewnątrz tego środowiska. Należał do jego uczestników. Bliskość wobec fotografowanych artystów i wydarzeń miała zasadnicze znaczenie dla charakteru jego dokumentacji.

Dzisiaj fotografie te należą do podstawowych źródeł ikonograficznych dotyczących historii polskiej neoawangardy. Dokumentują dzieła, które często już nie istnieją, efemeryczne działania, happeningi, wystawy i sytuacje artystyczne, których fotografia stała się jednym z najważniejszych świadectw.

Szczególnym przykładem jest fotograficzna dokumentacja Panoramicznego Happeningu Morskiego Tadeusza Kantora, przeprowadzonego w 1967 roku w Łazach. Fotografie Kossakowskiego odegrały zasadniczą rolę w późniejszym funkcjonowaniu tego wydarzenia w historii polskiej sztuki.

Jego pozycja pozostaje przez to wyjątkowa: jest równocześnie autorem autonomicznych prac fotograficznych i twórcą jednego z najważniejszych wizualnych archiwów polskiej neoawangardy.

AUGUST ZAMOYSKI — FOTOGRAFOWANIE RZEŹBY

W 1968 roku Kossakowski wykonał obszerną dokumentację rzeźb Augusta Zamoyskiego w domu i pracowni artysty w Saint-Clar-de-Rivière pod Tuluzą.

Impulsem do powstania fotografii była praca siostry Kossakowskiego, Zofii Kossakowskiej-Szanajcy, nad biografią Zamoyskiego. Powstał rozległy zespół liczący około 600 negatywów. Fotografie wykorzystano później m.in. w publikacjach dotyczących rzeźbiarza, w tym w katalogu wydanym przez Arkady w 1974 roku.

Zespół ten jest interesujący nie tylko jako dokumentacja dorobku jednego z najważniejszych polskich rzeźbiarzy XX wieku.

Kossakowski fotografował te same obiekty z różnych stron, zmieniał dystans, wykorzystywał fragment, otoczenie pracowni, światło i relację rzeźby z przestrzenią. W rezultacie część zdjęć przekracza funkcję dokumentacyjną.

Rzeźba pozostaje punktem wyjścia, lecz fotografia ustanawia własny obraz.

Ten problem — relacja przestrzennego obiektu i dwuwymiarowego kadru — będzie powracał w twórczości Kossakowskiego jeszcze wielokrotnie.

FRANCJA

W 1970 roku Kossakowski opuścił Polskę i zamieszkał we Francji. Paryż stał się odtąd jego podstawowym miejscem życia i pracy.

Zmiana ta zbiegła się z zasadniczą transformacją jego praktyki artystycznej. Fotografia reporterska i dokumentalna stopniowo ustępowała miejsca realizacjom opartym na wcześniej ustanowionej zasadzie.

Coraz ważniejsze stawały się: kadr, seria, powtórzenie, reguła, przypadek, granica, przestrzeń i światło.

Kossakowski nie porzucił rzeczywistości na rzecz abstrakcji. Przeciwnie — fotografował świat zastany. Zmienił natomiast sposób, w jaki organizował relację pomiędzy aparatem a tym światem.

6 MÈTRES AVANT PARIS

Najbardziej znaną realizacją Kossakowskiego jest powstały w 1971 roku cykl „6 mètres avant Paris / 6 metrów przed Paryżem”.

Artysta postanowił sfotografować tablice oznaczające ówczesną administracyjną granicę Paryża według jednej, konsekwentnie powtarzanej reguły.

Każde zdjęcie wykonywał z odległości sześciu metrów od tablicy, ustawiając napis „Paris” w tym samym miejscu kadru.

Zmieniało się wszystko poza przyjętą zasadą.

Inne były ulice, przedmieścia, budynki, samochody, drzewa, przechodnie i przypadkowe wydarzenia. Niezmienna pozostawała pozycja fotografa wobec znaku oraz konstrukcja obrazu.

Właśnie ta relacja pomiędzy stałością reguły a nieprzewidywalnością rzeczywistości stanowi istotę pracy.

Cykl można odczytywać jako fotograficzne badanie granicy miasta, ale również jako analizę samego medium fotografii. Autor ogranicza własną swobodę decyzji, ustanawiając instrukcję. Paradoksalnie właśnie to ograniczenie ujawnia różnorodność świata.

W dokumentacji projektu występują różnice dotyczące liczby fotografii — w różnych źródłach pojawiają się liczby 157 i 159. Istotą realizacji pozostaje jednak próba systematycznej fotograficznej rejestracji tablic wyznaczających ówczesną administracyjną granicę Paryża.

Pierwsza prezentacja projektu odbyła się w Paryżu w 1971 roku. W 1972 cykl pokazano w Moderna Museet w Sztokholmie, a następnie we Włoszech i Francji.

Znaczący zespół fotografii z  cyklu 6 mètres avant Paris znajduje się obecnie w Musée Carnavalet – Histoire de Paris.

Projekt pozostaje najczęściej przywoływanym przykładem konceptualnej praktyki Kossakowskiego.

PALISADY

W latach 1972–1977 powstawały Palisady. Kossakowski fotografował tymczasowe ogrodzenia, płoty i konstrukcje rozdzielające przestrzeń miejską. Interesowała go granica, ale tym razem nie była ona wyznaczona administracyjnym znakiem.

Palisada fizycznie organizowała przestrzeń: oddzielała to, co dostępne, od tego, co ukryte, tworząc równocześnie gotową strukturę wizualną.

Fotograf odnajdywał więc w codziennym otoczeniu porządki, które poprzez kadr mogły zostać przekształcone w autonomiczny obraz.

AFFICHES DÉTOURNÉES

W latach 1975–1979 realizował cykl  Affiches détournées. Przedmiotem fotografii były plakaty poddawane naturalnym przemianom ulicy — zaklejane, zdzierane, niszczone, fragmentowane i zestawiane przypadkiem z kolejnymi warstwami informacji.

Kossakowski obserwował powstawanie obrazów, których nikt świadomie nie zaprojektował.

Rzeczywistość sama wytwarzała kompozycję.

Fotograf nie konstruował jej od początku, lecz rozpoznawał i kadrował istniejącą sytuację wizualną.

ŚWIATŁO

Od końca lat 70. coraz ważniejszym bohaterem fotografii Kossakowskiego stawało się światło.

Nie interesowało go wyłącznie jako warunek umożliwiający zobaczenie i sfotografowanie przedmiotów. Światło samo stawało się przedmiotem obserwacji.

Do tego nurtu należą m.in.:

„Światło w korytarzu” — 1980

fotografie wykonywane w Pompejach

„Światła Chartres” — 1983–1990

Kossakowski obserwował przemieszczanie się światła po ścianach, posadzkach, wnętrzach i elementach architektury.

Fotografia rejestrowała coś istniejącego tylko w określonej chwili.

Położenie światła zależało od miejsca, architektury, pory dnia i roku. Powracając do tego samego punktu lub fotografując kolejne fazy zjawiska, Kossakowski wykorzystywał serię do zapisania czasu poprzez zmianę światła.

W Światłach Chartres problem ten osiągnął szczególnie rozwiniętą formę. Artysta przez kilka lat obserwował światło przenikające do wnętrza katedry w Chartres i przemieszczające się po jej architekturze.

ŚWIATŁO W KORYTARZU

Powstały w 1980 roku cykl „Światło w korytarzu” jest szczególnie klarownym przykładem metody Kossakowskiego.

Punkt obserwacji i przestrzeń pozostają zasadniczo niezmienne. Zmienia się światło.

Kolejne fotografie nie funkcjonują wyłącznie jako oddzielne obrazy. Ich znaczenie ujawnia się w zestawieniu.

To powtórzenie kadru pozwala zobaczyć różnicę.

Ta prosta konstrukcja łączy dwa zasadnicze obszary twórczości Kossakowskiego: konceptualną regułę oraz zainteresowanie zjawiskiem, którego fotograf nie może całkowicie kontrolować.

APOSTOŁOWIE

W latach 1982–1983 powstał cykl Apostołowie. Kossakowski ponownie skierował aparat na rzeźbę, ale jego celem nie była neutralna dokumentacja obiektów.

Zmiana punktu widzenia, fragmentacja, zbliżenie i relacja figury z otoczeniem przekształcają przestrzenny obiekt w autonomiczną fotografię. Cykl Apostołowie można dzięki temu odczytywać w kontekście wcześniejszych zdjęć Augusta Zamoyskiego, ale także całej praktyki Kossakowskiego.

Fotografia wybiera fragment rzeczywistości i poprzez granicę kadru nadaje mu nową formę.

CENTRE POMPIDOU I PRACA WE FRANCJI

Po osiedleniu się we Francji Kossakowski prowadził własną działalność artystyczną, a równocześnie pracował jako fotograf sztuki, architektury i wystaw.

Współpracował między innymi z Centre Georges Pompidou. Archiwalna dokumentacja Centre Pompidou potwierdza jego autorstwo fotografii wystaw i ekspozycji już od lat 70.

Sytuacja ta jest istotna dla zrozumienia jego pozycji.

Kossakowski był jednocześnie profesjonalnym fotografem funkcjonującym wewnątrz francuskiego świata sztuki oraz autonomicznym artystą.

Co więcej, jego własne prace zostały włączone do zbiorów Musée national d'art moderne / Centre Pompidou.

W kolekcji znajduje się m.in. trzyczęściowa realizacja „Fenêtre sur l'incendie” z około 1984 roku (Eustache 1, Eustache 2, Eustache 3). Prace zostały zakupione przez państwo francuskie w 1984 roku, a następnie przypisane do Musée national d'art moderne.

W katalogu Centre Pompidou znajduje się również praca związana z cyklem „L'homme qui raconte la mort de son frère” z 1967 roku.

KADR JAKO DECYZJA

Jednym z najbardziej konsekwentnie powracających zagadnień w całej twórczości Kossakowskiego jest granica fotografii.

Fotografia zawsze wycina fragment większej rzeczywistości. Kossakowski nie próbował tego ukrywać. Przeciwnie — uczynił z kadrowania jeden z tematów swojej sztuki.

W jego fotografiach szczególnego znaczenia nabierają: fragment, krawędź, przesunięcie, powtórzenie, zmiana punktu widzenia, to, co zostaje pokazane, oraz to, co pozostaje poza obrazem.

Dlatego jego fotografie mogą być czytane równocześnie jako przedstawienia rzeczywistości i refleksja nad mechanizmem powstawania obrazu fotograficznego.

DOKUMENT I AUTONOMICZNE DZIEŁO

To napięcie jest szczególnie ważne w przypadku Kossakowskiego.

Fotografował cudze dzieła, wystawy, happeningi, spektakle, architekturę i ludzi. Wiele fotografii powstało pierwotnie w konkretnym celu dokumentacyjnym.

Jednak wraz z upływem czasu część z nich zaczęła funkcjonować niezależnie od pierwotnego zadania.

Niektóre dokumenty stały się ikonami polskiej historii sztuki. Inne ujawniają formalne i konceptualne cechy charakterystyczne dla całej twórczości autora.

Dlatego pytanie „dokument czy autonomiczne dzieło?” w przypadku Kossakowskiego często nie ma jednej odpowiedzi.

Oba porządki mogą istnieć równocześnie.

ZNACZENIE TWÓRCZOŚCI

Znaczenia Eustachego Kossakowskiego nie można sprowadzić do jednego rozdziału historii fotografii.

Jest jednym z najważniejszych fotograficznych kronikarzy polskiej neoawangardy, ale równocześnie autorem własnej, konsekwentnie rozwijanej praktyki.

Jest fotografem dokumentalnym, który stopniowo zaczął badać warunki powstawania samego dokumentu.

Jest autorem prac konceptualnych, który nigdy nie przestał fotografować realnego świata.

Jest fotografem sztuki, którego sposób widzenia potrafił przekształcić dokumentowany obiekt w nowy obraz.

Jest wreszcie twórcą funkcjonującym pomiędzy Polską i Francją, którego dorobek należy zarówno do historii polskiej neoawangardy, jak i do szerszej historii europejskiej fotografii drugiej połowy XX wieku.

Jego prace znajdują się w znaczących kolekcjach publicznych, były prezentowane w muzeach i instytucjach w Polsce i za granicą, a ogromne archiwum pozostaje przedmiotem dalszych badań.

KLUCZOWE CYKLE I REALIZACJE

1967 — Człowiek opowiadający śmierć swojego brata

Seria portretowa oparta na powtarzaniu zbliżonego kadru; jedno z najważniejszych dzieł przejściowych pomiędzy reportażem a późniejszym myśleniem seryjnym.

1967 — dokumentacja Panoramicznego Happeningu Morskiego Tadeusza Kantora

Jeden z najbardziej rozpoznawalnych zespołów dokumentujących polską neoawangardę.

1968 — August Zamoyski

Rozbudowana dokumentacja rzeźb i pracowni Zamoyskiego w Saint-Clar-de-Rivière; około 600 negatywów.

1971 — 6 mètres avant Paris / 6 metrów przed Paryżem

Najbardziej znana konceptualna realizacja Kossakowskiego; systematyczna dokumentacja tablic wyznaczających administracyjną granicę Paryża według wcześniej ustalonej zasady.

1972–1977 — Palisady

Fotograficzne studium granicy i znalezionych struktur przestrzeni miejskiej.

1975–1979 — Affiches détournées

Cykl poświęcony przypadkowym transformacjom plakatów w przestrzeni miasta.

1980 — Światło w korytarzu

Seria wykorzystująca powtarzalność kadru do rejestracji zmian światła.

około 1980 — Pompeje

Fotografie związane z działaniem światła w przestrzeni historycznej i architektonicznej.

1982–1983 — Apostołowie

Cykl badający relację fotografii, rzeźby, fragmentu i punktu widzenia.

1983–1990 — Światła Chartres

Wieloletnia obserwacja światła we wnętrzu katedry w Chartres.

około 1984 — Fenêtre sur l'incendie

Trzyczęściowa realizacja znajdująca się w kolekcji Musée national d'art moderne / Centre Pompidou.

lata 90. — Złamane słupy

Jedna z późniejszych realizacji Kossakowskiego, kontynuująca zainteresowanie znalezionymi strukturami, fragmentem i przestrzenią.

 Eustachy Kossakowski - Światło w korytarzu - 1980 r.